Đình – Đền làng Diễn là quần thể di tích tín ngưỡng tiêu biểu của địa phương, được hình thành từ lâu đời, trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Di tích nằm tại trung tâm thôn Diễn, với diện tích trên 2.500 mét vuông. Ngày 17 tháng 12 năm 2012, Đình – Đền làng Diễn đã được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh, khẳng định giá trị to lớn của di tích trong đời sống tinh thần của nhân dân.
Đình Diễn là nơi thờ Đức Thánh Cao Sơn, Đức Thánh Quý Minh và Đức Thánh Minh Giang Đô Thống – những vị tướng có công lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước thời Hùng Vương. Theo truyền tích, hai ngài Cao Sơn và Quý Minh là anh em song sinh, nổi tiếng văn võ song toàn, được vua Hùng phong làm tướng, chỉ huy quân đội đánh giặc Thục, bảo vệ bờ cõi quốc gia. Đức Thánh Minh Giang Đô Thống, tên húy là Phạm Minh, là vị tướng tài ba, lập nhiều chiến công, được nhân dân suy tôn làm Thành hoàng làng.
Đình Diễn được xây dựng theo kiến trúc chữ Nhất, gồm ba gian, mái lợp ngói truyền thống, kết cấu chắc chắn, không gian trang nghiêm, hài hòa với cảnh quan làng quê Bắc Bộ, là nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của nhân dân địa phương.
Đền Diễn là nơi thờ hai bà Đàm Dung Hoa và Đàm Quế Hoa công chúa, những nữ anh hùng tiêu biểu cho lòng trung trinh, tiết liệt và tinh thần yêu nước. Hai bà là con gái của danh thần Đàm Thận Huy dưới triều Lê sơ. Khi nhà Mạc cướp ngôi, gia đình ông đứng lên phò Lê cứu nước. Cuộc khởi nghĩa không thành, cha mẹ tuẫn tiết, hai bà tiếp tục chiến đấu và anh dũng hy sinh tại vùng đất làng Diễn. Cảm phục trước nghĩa khí và công lao to lớn ấy, nhân dân địa phương đã lập đền thờ để tưởng niệm hai bà.
Đền Diễn có kiến trúc chữ Đinh, quay mặt về hướng Nam, tựa lưng vào núi Mỏ Vạc, phía trước là dòng sông Diễn hiền hòa, tạo nên thế đất sơn thủy hài hòa, linh thiêng.
Không chỉ mang giá trị tín ngưỡng – văn hóa, Đình – Đền làng Diễn còn gắn liền với lịch sử đấu tranh chống thực dân Pháp, đặc biệt là phong trào khởi nghĩa Yên Thế do thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám lãnh đạo vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Trong thời kỳ này, khu vực làng Diễn từng là nơi qua lại, dừng chân và hoạt động của nghĩa quân Yên Thế. Nhân dân địa phương đã tích cực che chở, nuôi giấu, tiếp tế lương thực cho nghĩa quân, góp phần duy trì cuộc khởi nghĩa lâu dài và bền bỉ. Tại khu di tích hiện nay vẫn còn lưu giữ một số dấu tích như giếng Vuông, cầu đá, gắn liền với sinh hoạt và hoạt động của nghĩa quân năm xưa.
Hằng năm, tại Đình và Đền làng Diễn diễn ra nhiều lễ hội truyền thống như hội đình mùng 6 tháng Giêng, hội đền mùng 9 tháng Giêng, với các nghi lễ trang nghiêm và trò chơi dân gian, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn” cho các thế hệ.
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, Đình – Đền làng Diễn vẫn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng, là biểu tượng của tinh thần đoàn kết, lòng yêu nước và truyền thống cách mạng của nhân dân xã Tam Tiến.
Clip Đình – Đền làng Diễn
